2.4 Η επίδραση του διεθνούς δικαίου στον τομέα του περιβάλλοντος στο ευρωπαϊκό και το εθνικό δίκαιο

2.4.1 Η επιδραση στη νομοθεσία της ΕΕ

Η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι μια νομική οντότητα (Άρθρο 47 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση), πράγμα που σημαίνει ότι έχει και νομική ικανότητα και ως διεθνής νομική οντότητα. Η ΕΕ μπορεί να συνάπτει συμβατικές σχέσεις με άλλες χώρες ή διεθνείς οργανισμούς σύμφωνα με το άρθρο. 216, Ι, της Συνθήκη για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης ή σύμφωνα με το σχετικό άρθρο της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Κατά συνέπεια, η ΕΕ έχει επικυρώσει περισσότερες από 40 διεθνείς περιβαλλον-τικές συμφωνίες μέχρι το 2015. Αυτές οι διεθνείς συνθήκες αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της έννομης τάξης της ΕΕ και αφορούν στα θεσμικά όργανα της ΕΕ και στα κράτη μέλη της, ως γενικές αρχές του δικαίου της ΕΕ .

Η Συνθήκη της Λισαβόνας δημιουργεί ένα νέο θεσμικό πλαίσιο για την εξωτερική πολιτική της ΕΕ, από την οποία, ωστόσο, προκύπτει ένα νέο πλαίσιο για την πολιτική της ΕΕ στον τομέα του περιβάλλοντος. Στο μέλλον οι αρμοδιότητες της ΕΕ σχετικά με περιβαλλοντικά θέματα θα είναι κρίσιμης σημασίας σύμφωνα με το άρθρο. 191 επ. της Συνθήκης για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, σε συνδυασμό με το άρθρο. 3, II, και το άρθρο 216 επ. Για το λόγο αυτό, η ΕΕ έχει το δικαίωμα (αρθ. 3, ΙΙ και 2, Ι της Συνθήκης για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης) να δημιουργήσει έναν νέο φορέα για την εξωτερική εκπροσώπηση, αν παραστεί ανάγκη στο πλαίσιο μιας διεθνούς συνθήκης, που θα δώσει εξουσίες στον φορέα αυτό, και να είναι σε θέση να ασκεί τις εξουσίες του, ή στο βαθμό που η συμμετοχή τους μπορεί να επηρεάσει τους κοινούς κανόνες ή να μεταβάλει την εμβέλειά τους. Με τον τρόπο αυτό, τα μέλη της ΕΕ αποκτούν ένα ισχυρό εργαλείο για την άσκηση των αποκλειστικών νομοθετικών εξουσιών στη διεθνή πολιτική στον τομέα του περιβάλλοντος. Με βάση το άρθρο 216, Ι, σε συνδυασμό με το άρθρο 218, ΙΙ της Συνθήκης για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο μπορεί να αποφασίσει στα πλαίσια της πολιτικής διακριτικής ευχέρειάς της έαν η ΕΕ θα αρχίσει διεθνείς διαπραγματεύσεις. Όταν το Συμβούλιο ανοίγει τη διαδικασία για διαπραγματεύσεις, στην πραγματικότητα αυτό επιτρέπει να αρχίσουν αυτές οι διαπραγματεύσεις, και στη συνέχεια καθορίζει την κατεύθυνσή τους, επιτρέπει την υπογραφή τους και, σε τελική ανάλυση, έχει αποφασιτικό ψήφο σχετικά με το κλείσιμο των διαπραγματεύσεις και τη θέση της συμφωνίας σε ισχύ (άρθρο. 218, ΙΙ , IV, V και VI της Συνθήκης για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης).

2.4.2 Ευρωπαϊκό Δίκαιο

Το ευρωπαϊκό δίκαιο αποτελεί μια υπερεθνική νομοθεσία, η οποία, σε αντίθεση με το διεθνές δίκαιο, επηρεάζει άμεσα τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των πολιτών. Τα όργανα της Ευρωπαϊκής Κοινότητας έχουν στη διάθεσή τους τα ακόλουθα εργαλεία για νομοθετική δράση:

• Κανονισμοί
• Οδηγίες
• Αποφάσεις
• Συστάσεις
• Γνωμοδοτήσεις

2.4.3 Ευρωπαϊκό νομικό σύστημα

Οι κανονισμοί είναι γενικές αρχές του δικαίου που εφαρμόζονται άμεσα σε όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ, χωρίς να απαιτείται μια εθνική νομοθετική διαδικασία (Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 1272/2008 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 16^ης Δεκεμβρίου 2008, για την ταξινόμηση, την επισήμανση και τη συσκευασία των ουσιών και των μειγμάτων).

Οι οδηγίες είναι υποχρεωτικά νομικά πρότυπα στην εφαρμογή των οποίων τα κράτη μέλη έχουν τη δυνατότητα επιλογής του τύπου και των μέσων (Κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 313/90 - Νόμος περί Περιβαλλοντικής Ενημέρωσης) ως προς τους στόχους που έχουν καθοριστεί για τα κράτη μέλη.

Οι αποφάσεις είναι ατομικές πράξεις που είναι νομικά δεσμευτικές για τα κράτη μέλη (η νομική δράση τους είναι παρόμοια με εκείνη των διοικητικών πράξεων στο νομικό σύστημα της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας).

Οι συστάσεις και οι γνώμες δεν είναι υποχρεωτικές για εκπλήρωση, αλλά μάλλον αντικατοπτρίζουν τις απόψεις της ΕΕ σχετικά με διάφορα θέματα.

2.4.4 Ανάπτυξη της περιβαλλοντικής νομοθεσίας της ΕΕ

• Συνθήκη των Παρισίων της 18/04/1951 για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Άνθρακα και Χάλυβα (ΕΚΑΧ) (σε ισχύ από τις 23.07.1952)
• Συνθήκη της Ρώμης, της 25.02.1957. Συνθήκη για την ίδρυση της ΕΟΚ και της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Ατομικής Ενέργειας (EURATOM / Ευρατόμ) (ισχύει από την 01.01.1958). Οι ΕΚΑΧ, ΕΟΚ και Ευρατόμ είναι μέρος της Ευρωπαϊκής Κοινότητας.
• Διάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών για το Περιβάλλον της 29.12.1972. Η αρχή των πρωτοβουλιών σχετικά με τα ζητήματα του περιβάλλοντος, τέθηκε βάσει της τελικής Δήλωσης της συνόδου κορυφής στο Παρίσι.
• Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έθεσε το πλαίσιο του Προγράμματος δράσης για το περιβάλλον, χωρίς να έχει καμία νομική βάση γι’αυτό, στις Συνθήκες της ΕΕ, βλ. άρθρο 235 της Συνθήκης της Ευρωπαϊκής Κοινότητας : «Αν αποδειχθεί ότι είναι επιτακτική ανάγκη για την Κοινότητα να αναλάβει δράση κατά τη διάρκεια της λειτουργίας της κοινής αγοράς, προκειμένου να εκπληρώσει έναν από τους στόχους της Κοινότητας, και αυτή η Συνθήκη δεν έχει προβλέψει τις απαιτούμενες εξουσίες, το Συμβούλιο, στην περίπτωση επίτευξης ομοφωνίας, μετά από πρόταση της Επιτροπής και μετά από διαβούλευση με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, πρέπει να λάβει τα κατάλληλα μέτρα.»
• Ενιαία Ευρωπαϊκή Πράξη της 28.02.1986, ΕΟΧ (Ευρωπαϊκός Οικονομικός Χώρος): η πολιτική στον τομέα του περιβάλλοντος είναι αποδεκτή ως πολιτική βάσει της Συνθήκης και η προστασία του περιβάλλοντος καθιερώνεται ως ρητό στόχο βάσει του κοινοτικού δικαίου (σε ισχύ από την 01.07.1987 )
• Συνθήκη του Μάαστριχτ της 07/02/1992: Διορθώνει, συμπληρώνει και αποσαφηνίζει τις ήδη εκχωρηθείσες αρμοδιότητες, επεκτείνοντας τες σε ειδικές κοινοτικές δραστηριότητες σε σχέση με την πολιτική για την προστασία του περιβάλλοντος (άρθρο 130 (c) έως (t) της Συνθήκης ΕΟΚ και στη συνέχεια άρθρο 174 με το άρθρο 176, ενώ στην ενοποιημένη έκδοση του Μάρτη 2010 άρθρο 191 με το άρθ. 193).
• Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση, τίτλος ΧΧ Περιβάλλον, άρθρο 191.

1. Η πολιτική της Ένωσης στον τομέα του περιβάλλοντος συμβάλλει στην επίτευξη των ακόλουθων στόχων:

• τη διατήρηση, προστασία και βελτίωση της ποιότητας του περιβάλλοντος.
• την προστασία της ανθρώπινης υγείας.
• τη λογική και ορθολογική χρησιμοποίηση των φυσικών πόρων.
• την προώθηση των αναγκαίων μέτρων σε διεθνές επίπεδο για την αντιμετώπιση των περιφερειακών ή παγκόσμιων περιβαλλοντικών προβλημάτων, και ιδίως των προκλήσεων στον αγώνα κατά της κλιματικής αλλαγής.

2. Η περιβαλλοντική πολιτική της ΕΕ στοχεύει στον υψηλό επίπεδο προστασίας, λαμβάνοντας υπόψη την ποικιλομορφία των συνθηκών στις διάφορες περιοχές της Ένωσης. Βασίζεται στην αρχή της προφύλαξης και στις αρχές που υποθέτουν ότι η πρέπει να ληφθουν προληπτικά μέτρα, η περιβαλλοντική ζημία θα πρέπει να απομακρύνεται κατά προτεραιότητα ακόμη στην πηγή, και ο ρυπαίνων πρέπει να πληρώσει για τις ζημιές».

Η Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση ορίζει τα εξής στον τίτλο XX «Περιβάλλον», άρθρο 193, ως βασικός παράγοντας για την ανάπτυξη της πολιτικής της ΕΕ στον τομέα του περιβάλλοντος: «Τα μέτρα προστασίας που θεσπίζονται σύμφωνα με το άρθρο 192 δεν θα πρέπει να είναι εμπόδιο μπροστά σε κάθε κράτος μέλος να διατηρεί ή να εισάγει αυστηρότερα προστατευτικά μέτρα. Τα μέτρα αυτά πρέπει να συμβιβάζονται με τις Συνθήκες της ΕΕ, και η Επιτροπή πρέπει να ενημερώνεται γι‘αυτά.»

Το πλαίσιο αυτής της πολιτικής τώρα βρίσκεται στις εξουσίες την Ευρωπαϊκή Επιτροπή