1.2.2 Η αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει» (εναντίον της αρχής «η κοινότητα πληρώνει»)

«Η αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει» προϋποθέτει ότι αυτός που ασκεί επίδραση στο περιβάλλον, φέρει την κύρια ευθύνη - υλική και οικονομική - για την προστασία του περιβάλλοντος και αναμένεται από τον ίδιο και απαιτείται να αναλάβει δράσεις για την πρόληψη των βλαβών, να απομακρύνει τις βλάβες ή να τις επισκευάσει και να αναλάβει τις οικονομικές κυρώσεις και τα έξοδα για το σκοπό αυτό» (Knopp 2008:7). Το πρόβλημα προκύπτει στις περιπτώσεις της λεγόμενης κληρονομημένης ρύπανσης, κατά την οποία τα υπεύθυνα μέρη δεν μπορούν να παραπεμφθούν στη δικαιοσύνη και - αν δεν υπάρχει άλλο πρόσωπο που μπορεί να θεωρηθεί υπεύθυνο - το κοινό θα πρέπει να επωμιστεί το κόστος. Σε τέτοιες περιπτώσεις, η αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει» αντικαθίσταται από τον όρο «η κοινότητα πληρώνει».

Στη νομοθεσία σχετικά με το περιβάλλον η αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει» βοηθά για την μεταβίβαση με νομικά μέσα της ευθύνης για την καταβολή της αποζημίωσης για τις ζημιές που προκλήθηκαν στο περιβάλλον, στο πρόσωπο που προκαλεί τη ρύπανση. Η αρχή αυτή είναι ευρέως αποδεκτή και θεωρείται ως σιωπηρό νομοθέτημα λόγω της ισχυρής υποστήριξης που λαμβάνει στις χώρες του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) και της Ευρωπαϊκής Κοινότητας (ΕΚ). Στο διεθνές δίκαιο στον τομέα του περιβάλλοντος αναφέρεται στην Αρχή 16 της Διακήρυξης του Ρίο για το Περιβάλλον και την Ανάπτυξη (1992).

Η αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει» αποτελεί σημαντικό στοιχείο της πολιτικής για την προστασία του περιβάλλοντος και επιρεάζει τα πολιτικά μέτρα για τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου. Συχνά η αρχή αυτή εφαρμόζεται υπό τη μορφή της λεγόμενης «διευρυμένης ευθύνης του ρυπαίνοντα» (EPR) - μια έννοια που διατυπώθηκε για πρώτη φορά από την κυβέρνηση της Σουηδίας το 1975. Η διευρυμένη ευθύνη του ρυπαίνοντα (EPR) μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να μεταβιβαστεί η ευθύνη για την επεξεργασία των αποβλήτων από τις κυβερνήσεις και τους φορολογούμενους προς τους πραγματικούς παραγωγούς των αποβλήτων. Ο ΟΟΣΑ την ορίζει ως εξής: μια αρχή, η οποία ορίζει ότι οι κατασκευαστές και οι εισαγωγείς προϊόντων θα πρέπει να φέρουν σημαντική ευθύνη για τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις των προϊόντων τους σε όλο τον κύκλο ζωής τους, συμπεριλαμβανομένων των κληρονόμητων επιδράσεων που σχετίζονται με την επιλογή των υλικών για τα προϊόντα, των επιπτώσεων της ίδιας της διαδικασίας παραγωγής και των επιπτώσεων στην αλυσίδα – κατά τη χρήση και τη διάθεση των προϊόντων. Όταν προγραμματίζουν την παραγωγή των προϊόντων, οι κατασκευαστές αναλαμβάνουν την ευθύνη για την ελαχιστοποίηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων της μετάβασης των προϊόντων μέσω ολόκληρου του κύκλου ζωής τους (συμπεριλαμβανομένου των εμπορικού κύκλου), και κατά την ανάληψη νομικής, φυσικής και κοινωνικο-οικονομικής ευθύνης για τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις που δεν εμπορούν να εξαλειφθούν κατά το σχεδιασμό της παραγωγής.