1.2.1 Αρχή της πρόληψης

Στην ουσία της, η αρχή της πρόληψης είναι περισσότερο πολιτική παρά φιλοσοφική. Διατυπώθηκε για πρώτη φορά στα γερμανικά ως “Vorsorgeprinzip” (αρχή της πρόληψης) και είναι μέρος μερικών εθνικών νομοθεσιών και διεθνών συνθηκών και δηλώσεων. Μια ομάδα επιστημόνων (Per Sandin et al. 2002: 288) διατύπωσε τον ακόλουθο ορισμό: «Το κύριο μήνυμα της αρχής της πρόληψης είναι ότι σε ορισμένες περιπτώσεις πρέπει να ληφθούν μέτρα ενάντια σε πιθανό κίνδυνο, ακόμη και αν τα διαθέσιμα αποδεικτικά στοιχεία δεν είναι επαρκή για να γίνει δεκτό ότι ο φερόμενος κίνδυνος είναι ένα επιστημονικό γεγονός.» Επομένως, η αρχή της πρόληψης βασίζεται στην αναγνώριση των κινδύνων και την έλλειψη βεβαιότητας για την επιστημονική φύση τους. Ως αποτέλεσμα, το καθήκον της απόδειξης της ύπαρξης τέτοιου κινδύνου (τα αποτελέσματα της οποίας μπορεί να προκαλέσουν σοβαρές ζημιές στο κοινό ή στο περιβάλλον) πέφτει σε όσους καλούν να ληφθούν μέτρα κατά του δυνητικού κινδύνου (βλ. επίσης Raffensperger & Tickner 1999). Τα προληπτικά μέτρα θα πρέπει να εφαρμόζονται κάθε φορά που μπορεί να προβλεφθεί αποδεδειγμένα η ζημιά για την κοινωνία ή το περιβάλλον. Συχνά, όμως, δεν είναι σαφές αν τυχόν σχεδιαζόμενες δραστηριότητες θα προκαλέσουν ζημιά στην κοινωνία και το περιβάλλον, επειδή οι πιθανές επιπτώσεις των ανθρώπινων δραστηριοτήτων στο περιβάλλον ή την ανθρώπινη υγεία συχνά εξαρτώνται από τη δυναμική των πολύπλοκων συστημάτων, έτσι ώστε οι πραγματικές συνέπειες μιας ορισμένης δράσης δεν μπορούν να είναι προβλέψιμες με συμβατικές μεθόδους. Γι’αυτό χρειάζονται πιο εμβριθείς επιστημονικές έρευνες - αλλά επίσης προσεκτικότητα, διότι ορισμένες δραστηριότητες ή μέτρα μπορούν να επηρεάσουν τα περίπλοκα (ανθρώπινη ή φυσικά) συστήματα.

Σήμερα, η αρχή της πρόληψης αποτελεί μέρος πολλών ευρωπαϊκών και διεθνών συνθηκών και συμφωνιών. Για παράδειγμα, στην Περιβαλλοντική Έκθεσή της του έτους 1976, η γερμανική ομοσπονδιακή κυβέρνηση την εξηγεί με τον ακόλουθο τρόπο:

«Η πολιτική της προστασίας του περιβάλλοντος δεν περιορίζεται στην πρόληψη του άμεσου κίνδυνου και στην αποκατάσταση των ζημιών που έχουν ήδη γίνει. Η πολιτική για την πρόληψη των περιβαλλοντικών ζημιών απαιτεί να προστατεύεται η φύση και πρέπει να συμπεριφερόμαστε προς αυτή με προσοχή. Η αρχή της πρόληψης κατοχυρώνεται σε μια σειρά περιβαλλοντικών κανονισμών και περιλαμβάνει τη διατήρηση των φυσικών πόρων - εκτός από την πρόληψη του κινδύνου.» (Κυβέρνηση της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας, 1976)

Η αρχή της πρόληψης αποτελεί σημαντικό μέρος μιας σειράς κανονιστικών πράξεων και αποφάσεων σχετικά με τις δραστηριότητες που σχετίζονται με τους δυνητικούς κινδύνους για τη δημόσια υγεία, όπως, για παράδειγμα η άδεια για την εμφάνιση στην αγορά των γενετικά τροποποιημένων τροφίμων, η χρήση των αυξητικών ορμονών στην κτηνοτροφία ή τα μέτρα για την πρόληψη της μόλυνσης με την ασθένεια των «τρελών αγελάδων».

Ωστόσο, στην πραγματικότητα, οι εμπειρογνώμονες και οι πολιτικά υπεύθυνοι άνθρωποι και θεσμοί συχνά αντιμετωπίζουν την έλλειψη επαρκών επιστημονικών πληροφοριών ή μια σοβαρή σύγκρουση συμφερόντων μεταξύ των διαφόρων ενδιαφερομένων μερών. Μερικές φορές είναι πολύ δύσκολο να εκτιμηθεί και να αξιολογηθεί μια πιθανή βλάβη και να επιτευχθεί ένας αποδεκτός συμβιβασμός μεταξύ των διαφόρων πολιτικών. Αλλά η αρχή της πρόληψης δεν θα πρέπει να εφαρμόζεται υπερβολικά αυστηρά, αν δεν είμαστε σίγουροι αν όντως υπάρχει πιθανός κίνδυνος από τη χρήση ενός καινοτόμου προϊόντος ή την υλοποίηση ορισμένων καινοτόμων δραστηριοτήτων. Σε τέτοιες περιπτώσεις, η αρχή μπορεί να προβλέπει την απόλυτη απαγόρευση όλων των δράσεων (βλ. Van den Belt 2003), τα οποία θα μπορούσαν να εμποδίσουν την τεχνολογική καινοτομία και την πρόοδο.