1.1 Γιατί χρειάζεται πολιτική και νομική ρύθμιση?

Ποιος είναι ο σκοπός;

Είναι σημαντικό να:

• Καταλάβουμε τι καθορίζει τις πολιτικές και τη νομοθεσία για το περιβάλλον και ποιοι είναι οι στόχοι και οι αρμοδιότητες των φορέων που χαράσσουν τις πολιτικές.
• Αναγνωρίζουμε τους διάφορους τομείς δράσης και τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η νομοθεσία για το περιβάλλον και για απαντήσεις των προβλημάτων αυτών.
• Κατανοήσουμε τη συμβολή της νομοθεσίας για την προστασία του περιβάλλοντος για το σχηματισμό και τη συμμόρφωση με τις υποχρεώσεις του κράτους για τη διαχείριση και τον έλεγχο των προβλημάτων που σχετίζονται με το περιβάλλον.

Στις σύγχρονες κοινωνίες η ειρηνική συνύπαρξη των διαφορετικών οντοτήτων απαιτεί πολιτική συμφωνία μεταξύ των διαφόρων συμφερόντων που μπορεί συχνά να έρχονται σε αντίθεση. Αλλά αυτή η περίπλοκη κατάσταση απαιτεί αξιόπιστο και συνεκτικό νομικό πλαίσιο. Από την πλευρά της, η νομοθεσία είναι τόσο αποτέλεσμα, όσο και προϋπόθεση για την νόμιμη πολιτική δράση. Στην πράξη, ο νόμος πάντα επηρεάζεται από τις ηθικές αξίες που επικρατούν σε μια δεδομένη κοινωνία. Κατ’αρχάς, ο νόμος είναι η βάση για την επίτευξη μιας απόφασης ή για διαιτησία σε δίκες στις οποίες αντιστέκονται μέρη με αντικρουόμενα συμφέροντα και αξιώσεις.

Το ίδιο συμβαίνει και σε αντικρουόμενες υποθέσεις ή σε αξιώσεις που κρύβουν κινδύνους για τη χρήση των φυσικών πόρων και για την εργασία με ζωντανούς μη-ανθρώπινους οργανισμούς. Ως εκ τούτου, στον 20^ο αιώνα δημιουργείται ειδική νομοθεσία σχετικά με το περιβάλλον, η οποία λαμβάνει υπόψη την αυξανόμενη επιρροή της ανθρώπινης δραστηριότητας στη φύση. Το περιβάλλον αποδείχθηκε σπάνιος πόρος για τη χρήση του οποίου ανταγωνίζονται σοβαρά διαφορετικές κοινωνικές ομάδες και τα φυσικά ενδιαιτήματα των φυτών και των ζώων (και ως εκ τούτου τα ίδια τα ζωικά και φυτικά είδη) κινδυνεύουν με εξαφάνιση λόγω της αυξημένης επίδρασης των ανθρώπινων δραστηριοτήτων. Ως εκ τούτου, όλο και περισσότερο χρειάζεται να χρησιμοποιούμε τα εργαλεία της πολιτικής και της νομοθεσίας για την προστασία της φύσης από την επίδραση των δραστηριοτήτων της καλλιέργειας, των ασθενειών και της επιβλαβούς επεξεργασίας.

Τελευταία, αλλά όχι λιγότερο σημαντική η δέσμευση για την εφαρμογή πιο αποτελεσματικών πολιτικών για την προστασία του περιβάλλοντος και της φύσης οφείλεται επίσης σε μια πιο συνειδητή στάση της κοινωνίας απέναντι στο περιβάλλον και στην αυξανόμενη κατανόηση του ρόλου της φύσης και της ξεχωριστής αξίας των ζωικών και φυτικών ειδών. Η διατήρηση της φύσης και του περιβάλλοντος γίνεται ένα δημόσιο χρέος που είναι εξίσου σημαντικό με τα μέτρα για την οικονομική ανάπτυξη και την επίτευξη κοινωνικής δικαιοσύνης. Έτσι, η νομοθεσία για το περιβάλλον έχει όλο και πιο σημαντική θέση στα πλαίσια του νομικού συστήματος. Και μετά τη δημιουργία της νομοθεσίας, η περιβαλλοντική ηθική γίνεται ένας σοβαρός παράγοντας, επειδή μια σειρά από ηθικές αρχές που συνδέονται με την προστασία του περιβάλλοντος και της φύσης βρίσκονται στην καρδιά της ίδιας της νέας νομοθεσίας. Λόγω του ενισχυμένου ρόλου της περιβαλλοντικής νομοθεσίας και της ανάγκης για όλες τις δημόσιες δραστηριότητες να συμμορφωνονται με αυτή, η εκτέλεση των ηθικών περιβαλλοντικών απαιτήσεων δεσμεύεται ακριβώς με την εφαρμογή και την αποτελεσματικότητα της περιβαλλοντικής νομοθεσίας.

Τίθενται σε ισχύ μια σειρά από ρυθμίσεις που είτε σχετίζονται άμεσα με περιβαλλοντικά θέματα, είτε συνδέονται με περιβαλλοντικές νομικές εκτιμήσεις και διατάξεις. Μεταξύ αυτών ξεχωρίζουν:

• Η νομοθεσία για κρίσιμα όρια των επιβλαβών εκπομπών, συμπεριλαμβανομένων των μέγιστων επιτρεπόμενων αλλιευμάτων,
• Οι ρυθμίσεις για την κατανομή των αδειών νερού,
• Το καθεστώς για τον καθορισμό εδαφών για δραστηριότητες ανάπτυξης (όπως οι κατασκευές και η καλλιέργεια) ή για γεωργικές δραστηριότητες,
• Το καθεστώς έκδοσης αδειών για την κατασκευή φραγμάτων, γεφυρών ή αερολιμένων ή για την εκτροπή των ρευμάτων των ποταμών (στην κατασκευή δικτύων αποχέτευσης), για την κατασκευή χώρων υγειονομικής ταφής ή βιομηχανικών ή ενεργειακών εγκαταστάσεων.

Σχεδόν κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα που παραβιάζει κατά κάποιο τρόπο το περιβάλλον ή το οικοσύστημα μπορεί να γίνει αφορμή για την προβολή νομικών απαιτήσεων σε θέματα που συνδέονται με τη νομοθεσία για το περιβάλλον και κατά συνέπεια απαιτείται και η εφαρμογή των κατάλληλων περιβαλλοντικών κανονισμών.

Το πολιτικό και το νομικό ρυθμιστικό καθεστώς και η νομοθεσία για την προστασία του περιβάλλοντος είναι σημαντικά εργαλεία για την προστασία του περιβάλλοντος του οποίου το καθεστώς εισαγωγής και εκτέλεσης συμμορφώνεται με την οικονομική και την κοινωνική ανάπτυξη. Πρόκειται για ένα πολύπλοκο διασυνδεδεμένο νομικό σώμα από κανονισμούς, πράξεις του κοινού δικαίου, συμφωνίες, συμβάσεις, ρυθμίσεις και πολιτικές, οι οποίες σε μια πολύ ευρεία έννοια, ενεργούν προς την κατεύθυνση ρύθμισης της αλληλεπίδρασης του ανθρώπου και των δραστηριοτήτων του με το υπόλοιπο μέρος του περιβάλλοντος, συμπεριλαμβανομένων των βιοφυσικών φαινομένων και της φύσης. Ο σκοπός της νομο-θετικής ρύθμισης στον τομέα του περιβάλλοντος είναι η μείωση ή η ελαχιστοποίηση των επιπτώσεων της ανθρώπινης δραστηριότητας στο περιβάλλον και τη φύση, ιδίως αν ληφθεί υπόψη η επίδραση της δραστηριότητας αυτής τόσο στην ίδια τη φύση, όσο και στις συνθήκες διαβίωσης των εκπροσώπων της ανθρωπότητας.

Τα σημαντικότερα θέματα που είναι νομικά δεσμευμένα στον τομέα της προστασίας του περιβάλλοντος είναι τα εξής: η ποιότητα του αέρα, η ποιότητα του νερού, η παγκόσμια κλιματική αλλαγή, οι επιπτώσεις των γεωργικών δραστηριοτήτων, η βιοποικιλότητα, η προστασία των ζωικών και φυτικών ειδών, η επίδραση των φυτοφαρμάκων και των επικίνδυνων χημικών ουσιών, η διαχείριση των αποβλήτων, η αποκατάσταση της μολυσμένης γης και η βιώσιμη ανάπτυξη.

Η νομοθεσία για το περιβάλλον επηρεάζεται από τις αρχές του περιβαλλοντικού κινήματος, μεταξύ των οποίων ξεχωρίζουν η έμφαση στην οικολογία ως επιστήμη, η ευθύνη απέναντι στη φύση και η έννοια της αειφορίας. Η προστασία του περιβάλλοντος είναι μια αναγνωρισμένη δημόσια και κρατική δέσμευση και οι πολιτικές πρέπει να βασίζονται σε ορισμένες αρχές της περιβαλλοντικής πολιτικής.

Οι νομικοί κανόνες και κανονισμοί χωρίζονται σε γενικές και ειδικές ρυθμίσεις. Οι γενικές διατάξεις δεν αφορούν σε μια ειδική περιοχή, αλλά εφαρμόζονται σε όλους τους τομείς και κλάδους. Οι ειδικές διατάξεις προετοιμάζονται ανάλογα με το αντικείμενο της προστασίας ή τον τύπο του μέτρου. Για το αντικείμενο της προστασίας η διάταξη μπορεί να σχετίζεται με:

• Προστασία του περιβάλλοντος - εφαρμόσιμη για τα διάφορα τμήματα του περιβάλλοντος (π.χ. το έδαφος, το νερό και τον αέρα).
• Ερευνητική προστασία του περιβάλλοντος - που σχετίζεται με τις συνέπειες και την προστασία του περιβάλλοντος από τις επιβλαβείς εκπομπές ή ουσίες.
• Προστασία της ζωής - που σχετίζονται με την άμεση προστασία των ζώων και των φυτών.

Από την άποψη των διαφόρων τύπων των μέτρων η νομοθεσία μπορεί να καλύπτει:

• Τις εγκαταστάσεις (που έχουν ορισμένες λειτουργίες, όπως ο έλεγχος της ατμο-σφαιρικής ρύπανσης, η προστασία από την ακτινοβολία ή η εξοικονόμηση ενέργειας).
• Τις ουσίες (προστασία από επικίνδυνα χημικά, για την ελαχιστοποίηση ή τη διάθεση των αποβλήτων).
• Τους τομείς (για τον έλεγχο της ρύπανσης των υδάτων, τη διατήρηση των γεωργικών εκτάσεων η τη προστασία του εδάφους).

Δεν υπάρχει κανένας νόμος στον τομέα του περιβάλλοντος που να περιλαμβάνει όλα τα αντικείμενα και όλους τους τομείς δράσης των οικολογικών αρχών, ενώ διάφοροι κλάδοι του δικαίου και της νομοθεσίας καλύπτουν τις σχετικές ανάγκες μέσω νομοθετικών πράξεων στον τομέα της οικολογίας: το δημόσιο δίκαιο, το ποινικό δίκαιο (ή το ποινικό δίκαιο στον τομέα της προστασίας του περιβάλλοντος), το οποίο ορίζει ως ποινικό αδίκημα τη συμπεριφορά που επιφέρει βλάβες στο περιβάλλον, το αστικό δίκαιο, που ρυθμίζει το δικαίωμα αποζημίωσης για περιβαλλοντικές ζημίες, κ.λπ.

Η νομοθεσία για το περιβάλλον προβλέπει πολυάριθμα εργαλεία που θα βοηθήσουν για την επίτευξη των περιβαλλοντικών στόχων και για την αποτελεσματική εφαρμογή των κατάλληλων πολιτικών και ειδικών μέτρων. Αυτές είναι:

• Τα εργαλεία για τον προγραμματισμό των δραστηριοτήτων για την προστασία του περιβάλλοντος (κυρίως για την προστασία των φυσικών πόρων ή για την πρόληψη των περιβαλλοντικών κινδύνων).
• Τα εργαλεία για τον άμεσο έλεγχο της περιβαλλοντικής συμπεριφοράς (απαγορεύσεις, διατάγματα και ορισμένες υποχρεώσεις όσον αφορά τις οντότητες των οποίων οι δραστηριότητες επηρεάζουν το περιβάλλον).
• Τα εργαλεία για τον έμμεσο έλεγχο της συμπεριφοράς απέναντι στο περιβάλλον (επιπτώσεις στο κίνητρο των φορέων των οποίων η συμπεριφορά επηρεάζει το περιβάλλον).

Όλα αυτά τα εργαλεία θα συζητηθούν αργότερα. Πρώτα, όμως, θα ρίξουμε φως στις αρχές που είναι (ή πρέπει να είναι) στη βάση κάθε περιβαλλοντικής νομοθεσίας. Οι αρχές της οργάνωσης της εν λόγω νομοθεσίας είναι στη βάση του διεθνούς δικαίου στον τομέα αυτό, της νομοθεσίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε σχέση με το περιβάλλον και σχεδόν σε όλες τις εθνικές νομοθεσίες.